ارتش پنهان برای حمله به بانک‌ها

تینا مزدکی در سال های اخیر، فیلترینگ به یکی از بحث برانگیزترین سیاست های اینترنتی در ایران تبدیل شده است. سیاستی که هدف آن کنترل دسترسی به برخی سرویس ها و افزایش امنیت است، اما در عین حال انتقادات گسترده ای درباره تبعات آن بر کیفیت اینترنت، امنیت سایبری و حتی شکل گیری بازار بزرگ فیلترشکن ها وجود دارد.

امروزه بسیاری از کاربران برای انجام ساده ترین فعالیت های روزانه خود مجبورند از ابزارهای بای پس فیلتر استفاده کنند. ابزاری که به گفته برخی کارشناسان، خود می تواند به منبعی برای تهدیدات امنیتی جدید تبدیل شود. در گفتگو با آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه، سعی کردیم از زاویه فنی به این سوال پاسخ دهیم که فیلترینگ دقیقا چگونه در شبکه ایرانی اجرا می شود و چه تاثیری بر کیفیت اینترنت، امنیت کاربران و زیرساخت های ارتباطی کشور دارد؟

اینترنت در ایران به زبان ساده چگونه کار می کند؟

آرن اقبال، کارشناس امنیت شبکه می گوید برای درک بهتر وضعیت فعلی اینترنت در ایران، ابتدا باید بدانیم اینترنت چگونه کار می کند. به گفته وی، اینترنت در واقع شامل تعداد زیادی شبکه مستقل است که برای تبادل اطلاعات به یکدیگر متصل شده اند. به هر یک از این شبکه ها «سیستم مستقل» یا AS می گویند. به زبان ساده، هر اپراتور یا ارائه دهنده اینترنت، مانند شاتل یا آسیاتک، شبکه مستقل خود را دارد. بنابراین وقتی گفته می شود یک اپراتور قطعی دارد، به این معنی است که شبکه مستقل آن اپراتور در دسترس نیست.

او توضیح می دهد که هر AS می تواند خدمات داخلی خود را بدون اتکا به شبکه های دیگر ارائه دهد و تنها زمانی که نیاز به ارسال اطلاعات به شبکه دیگری داشته باشد، مسیر صحیح را از طریق پروتکل مسیریابی به نام BGP پیدا می کند.

اقبال برای نشان دادن این مشکل مثالی می‌زند: اگر کاربری از اینترنت شاتل استفاده می‌کند و بخواهد به پلتفرمی مانند نماوا که سرورهای آن نیز در همان شبکه شاتل قرار دارند دسترسی پیدا کند، اطلاعات کاربر هرگز از شبکه شاتل خارج نمی‌شود. یعنی نه داده ها وارد شبکه اصلی کشور می شود و نه از مرزهای ایران عبور می کند. این ربطی به مکان واقعی سرورها ندارد. حتی اگر تجهیزات در شهرهای مختلف باشد، تا زمانی که در یک شبکه باشد، اطلاعات در همان شبکه منتقل می شود.

به گفته این کارشناس، همین مکانیسم در سایر اپراتورها نیز وجود دارد. برای اینکه کاربران با سرعت بیشتر و تاخیر کمتری به خدمات داخلی دسترسی داشته باشند، اپراتورها مراکزی به نام IXP یا Traffic Exchange Center راه اندازی کردند. این مراکز امکان تبادل اطلاعات را مستقیماً بین اپراتورهای محلی می دهند و نیازی به عبور از مسیرهای طولانی یا شبکه های واسطه ای ندارند. موضوعی که باعث افزایش کیفیت اینترنت و کاهش هزینه های انتقال اطلاعات می شود.

اقبال همچنین به تفاوت ایران با بسیاری از کشورهای جهان اشاره می کند. او می گوید در کشورهای دیگر اپراتورهای بزرگ می توانند مستقیماً به ارائه دهندگان اینترنت بین المللی متصل شوند، اما در ایران این امکان وجود ندارد. طبق قوانین، تمامی اپراتورها باید فقط از طریق شرکت ارتباطات زیرساخت که تنها دروازه کشور به اینترنت جهانی است، اینترنت بین المللی دریافت کنند.

وی همچنین معتقد است آنچه امروز به نام «شبکه ملی اطلاعات» از منظر فنی مفهوم جدیدی نیست. به گزارش اقبال، از زمان راه اندازی اینترنت در ایران، اطلاعاتی که مقصد آن کشور بود به طور طبیعی از طریق شبکه ایران مخابره می شد و نیازی به خروج از کشور نبود.

این کارشناس امنیت شبکه در پایان تایید می کند که برخی ادعاها مبنی بر اینکه کاربران با باز کردن یک وب سایت ایرانی ابتدا اطلاعات آنها به خارج از کشور می رود و سپس بازمی گردد، از نظر فنی نادرست است. به گفته وی، دیتا همیشه کوتاه ترین مسیر ممکن را انتخاب می کند و تا زمانی که سرور مقصد در داخل ایران قرار دارد، ترافیک از مرزهای کشور خارج نخواهد شد.

اینترنت در ایران چگونه فیلتر می شود؟

آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه می گوید مسیر جهانی اینترنت به ایران بسیار محدود است. به گفته وی، اینترنت بین المللی تنها از دو مسیر وارد کشور می شود: یکی از طریق موسسه دانش پایه (IPM) که فقط به دانشگاه ها و مراکز تحقیقاتی خدمات رسانی می کند و دیگری از طریق شرکت زیرساخت مخابرات که اینترنت را در اختیار اپراتورهای تلفن همراه، شرکت های اینترنتی و سایر ارائه دهندگان خدمات قرار می دهد. این شرکت ها همچنین اینترنت را برای کاربران خانگی، شرکت ها، مشاغل و مراکز داده ارائه می دهند.

وی توضیح می دهد که سیستم های فیلتراسیون نیز در دو نقطه اصلی شبکه نصب شده است. بخشی در دروازه های بین المللی شرکت ارتباطات زیرساخت و بخشی دیگر در شبکه اپراتورها و ارائه دهندگان خدمات اینترنتی.

به گفته اقبال، طبق قوانین، تمامی شرکت های ارائه دهنده خدمات اینترنتی باید با هزینه شخصی تجهیزات فیلترینگ را خریداری و در شبکه خود نصب کنند. این در حالی است که این شرکت ها تنها مکان این تجهیزات را ارائه می دهند و اختیار تغییر تنظیمات یا نحوه عملکرد آن را ندارند.

وی می گوید: نگهداری و به روز رسانی این تجهیزات بر عهده سازندگان است، اما تنظیم قوانین فیلترینگ توسط واحدی به نام امنیت شبکه انجام می شود. این واحد با همکاری وزارت اطلاعات و وزارت ارتباطات فعالیت می کند و مسئولیت اجرای سیاست های فیلترینگ را بر عهده دارد.

اقبال تاکید می کند که خود واحد امنیت شبکه تصمیم نمی گیرد که سرویسی فیلتر شود یا خیر، بلکه فقط مصوبات نهادهایی مانند کارگروه شناسایی مصادیق محتوای مجرمانه، مرجع قضایی و شورای عالی فضای مجازی را در خصوص فیلترینگ تجهیزات انجام می دهد.

فیلتر کردن کیفیت اینترنت را کاهش می دهد

آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه می گوید که فیلتر کردن نه تنها دسترسی به برخی سایت ها را محدود می کند، بلکه به طور مستقیم کیفیت اینترنت را کاهش می دهد. به گفته وی، انحلال یک فرآیند فعال است. یعنی دستگاه‌های شبکه باید تمام داده‌های در حال حرکت در اینترنت را بررسی کنند تا مشخص شود کدام داده‌ها مجاز به ارسال هستند و کدام داده‌ها باید مسدود شوند.

وی توضیح می دهد که این اسکن مداوم فشار زیادی به تجهیزات شبکه وارد می کند و در نتیجه سرعت اینترنت کاهش می یابد، تاخیر در ارسال و دریافت اطلاعات افزایش می یابد، اتصال ناپایدارتر می شود و برخی از داده ها در طول مسیر از بین می روند. به گفته اقبال، حتی اگر پیشرفته ترین تجهیزات فیلتراسیون دنیا بدون اعمال محدودیت برای شبکه نصب شود، صرفاً عبور ترافیک از این تجهیزات باعث کاهش کارایی شبکه می شود.

این کارشناس امنیت شبکه می گوید که تفاوت کیفیت اینترنت را می توان با مقایسه برخی از اتصالات بدون فیلتر مانند اینترنت سفید با اینترنت معمولی به راحتی مشاهده کرد. تفاوت های قابل توجهی در شاخص هایی مانند سرعت، تاخیر و پایداری اتصال وجود دارد.

محدود کردن HTTP/3 باعث کاهش سرعت و پایداری اینترنت شد

آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه، می‌گوید که با فراگیرتر شدن فیلترینگ، کاربران بیشتری مجبور به استفاده از ابزار فیلتر شکن برای انجام کارهای روزمره خود خواهند شد. به گفته وی، از آنجایی که ارتباطات فیلترشکن ها رمزگذاری شده است، سیستم های فیلتر نمی توانند محتوای این ارتباطات را ببینند. به همین دلیل برای مقابله با فیلترشکن ها از روش هایی استفاده می شود که گاهاً روی کل اینترنت تأثیر منفی می گذارد.

اقبال توضیح می دهد که یکی از راه ها کند کردن یا پایان دادن به اتصالاتی است که مدت طولانی دوام می آورند یا مقادیر زیادی داده را انتقال می دهند. این مشکل می تواند بسیاری از کاربران عادی را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

به گفته این کارشناس، راه دیگر محدود کردن فناوری های جدید اینترنتی مانند HTTP/3 است. این فناوری برای افزایش سرعت و امنیت وب طراحی شده است، اما به دلیل معماری فنی آن، پیاده سازی فیلترینگ دشوار است. به همین دلیل، محدود کردن آن می تواند سرعت و پایداری بسیاری از وب سایت ها و خدمات اینترنتی را کاهش دهد.

اقبال همچنین می گوید که برای مقابله با برخی فیلترشکن ها، گاهی اوقات ترافیک UDP نیز غیرفعال می شود. در همین حال، از همین نوع ترافیک در تماس های ویدیویی، کلاس های آنلاین، بازی های آنلاین و بسیاری از خدمات ارتباطی استفاده می شود. به گفته وی، زمانی که چنین ترافیکی در سطح وسیع محدود شود، نه تنها فیلترشکن ها تحت تأثیر قرار می گیرند، بلکه کیفیت بسیاری از خدمات آنلاین نیز کاهش می یابد و عملکرد عادی اینترنت مختل می شود.

فیلتر کردن، نظارت بر امنیت اینترنت را دشوارتر کرده است

به گفته آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه، یکی از مهم ترین پیامدهای فیلترینگ در مقیاس بزرگ این است که برخلاف هدف اصلی خود، می تواند نظارت بر امنیت اینترنت را دشوارتر کند. به گفته وی، وظیفه اصلی واحدهای امنیت شبکه رصد ترافیک اینترنت، شناسایی تهدیدات احتمالی و دریافت دید کلی از وضعیت امنیتی فضای مجازی کشور است. اما زمانی که بخش قابل توجهی از کاربران برای انجام کارهای روزانه به استفاده از فیلترها متوسل می شوند، حجم زیادی از ترافیک اینترنتی وارد تونل های رمزگذاری شده می شود که دیگر نمی توان محتوای آنها را مانند قبل تایید کرد.

او توضیح می دهد که قبل از استفاده گسترده از فیلترها، بخش بزرگی از ترافیک اینترنت به طور طبیعی در شبکه جریان داشت و می توانست برای شناسایی تهدیدات امنیتی مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. اما اکنون بخش بزرگی از این ترافیک رمزگذاری شده و از مسیرهای میانی عبور می کند. به گزارش اقبال، به همین دلیل بسیاری از کارشناسان امنیت سایبری بر این باورند که فیلترینگ گسترده برخلاف هدف اعلام شده، بخشی از قابلیت رصد فنی شبکه را کاهش داده است.

این کارشناس امنیت شبکه می گوید علاوه بر این مشکل، واحدهای امنیت شبکه وظایف مهم دیگری را نیز بر عهده دارند. از جمله شناسایی و مقابله با حملات گسترده DDoS، شناسایی فعالیت بدافزار، شناسایی زیرساخت‌های کلاهبرداری آنلاین مانند صفحات فیشینگ، پیام‌های SMS جعلی و برنامه‌های آلوده، و همچنین رفع سریع آسیب‌پذیری‌ها و نصب به‌روزرسانی‌های امنیتی به موقع.

اقبال توضیح می دهد که وقتی حمله سایبری رخ می دهد، این واحدها باید منبع حمله را شناسایی کنند، به مراکز داده هشدار دهند تا سرورهای آلوده را مسدود کنند و در صورت لزوم مسیرهای ارتباطی مهاجمان را با همکاری وزارت ارتباطات محدود کنند. اما به گفته وی، زمانی که بخش قابل توجهی از نیروی فنی، تجهیزات و نیروی انسانی صرف رسیدگی مداوم فیلترشکن ها شود، رسیدگی به این وظایف مهم امنیتی نیز دچار مشکل می شود.

فروشندگان فیلتر در حال تبدیل شدن به مشتریان مراکز داده بزرگ هستند

آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه می گوید: بازار فیلترشکن ها دیگر مانند گذشته یک فعالیت کوچک و محدود نیست، بلکه یک صنعت بزرگ و سازمان یافته است. به گفته وی، در گذشته فروشندگان محصولات ضد فیلتر معمولا خدمات خود را با اجاره سرور در خارج از کشور ارائه می کردند. اما با افزایش محدودیت‌ها و سخت‌تر شدن مسدود کردن، روش کار آنها نیز تغییر کرد.

اقبال توضیح می دهد که امروزه بسیاری از فروشندگان محصولات ضد فیلتر به طور همزمان از سرورهای داخل کشور و سرورهای خارج از ایران استفاده می کنند. به این ترتیب اتصال کاربر ابتدا به یک سرور محلی منتقل می شود و سپس با استفاده از روش های فنی مختلف برای دور زدن محدودیت ها به سرورهای خارج از کشور متصل می شود.

به گفته این کارشناس، فروشندگان عمده نرم افزارهای ضد فیلتر دیگر کاربران عادی نیستند، بلکه به مشتریان سنگین مراکز داده داخلی تبدیل شده اند که پهنای باند زیادی مصرف می کنند. او می‌گوید در دوره‌هایی که محدودیت‌های اینترنت بیشتر بود، برخی از سرورها به «اینترنت سفید» یا دسترسی ویژه‌ای مجهز بودند که اختلال کمتری داشت. علاوه بر این، روش هایی مانند اینترنت ماهواره ای نیز به گسترش این بازار کمک کرده است.

اقبال معتقد است این شرایط باعث شد تا بازار پرسودی برای فروش مدارهای فیلتر شکل بگیرد. به گفته وی، بازار از گردش مالی بالایی برخوردار است و برخی از فعالان آن از درآمد این تجارت به ثروت های بزرگی دست یافته اند.

این کارشناس امنیت شبکه برای توضیح این وضعیت از مثالی از بازار سیگار استفاده می کند. او می گوید اگر فروش این محصول به بازار زیرزمینی می رفت، دیگر نظارتی بر کیفیت و سلامت آن نمی شد. به گفته وی، در فضای دیجیتال نیز زمانی که کاربران مجبور به استفاده از فیلترها و برنامه های ناشناس برای دسترسی به اینترنت می شوند، خطر نصب بدافزار، سرقت اطلاعات و هک دستگاه ها افزایش می یابد.

اقبال در پایان تاکید می کند که اگر دسترسی به اینترنت به صورت عادی صورت می گرفت و فیلترینگ جز در موارد خاص و بر اساس قوانینی مانند آنچه در برخی کشورهای منطقه اعمال می شود، صورت نمی گرفت، بخش زیادی از تقاضا برای استفاده از پارتیشن های فیلترینگ و پیامدهای امنیتی ناشی از آن به وجود نمی آمد.

فایروال های ناشناس راه را برای نفوذ هکرها باز می کنند

در نهایت، آرین اقبال، کارشناس امنیت شبکه، گفت: ترکیب فیلترینگ و جریمه ها امنیت کاربران را در معرض خطر بیشتری قرار می دهد. به گفته وی، بسیاری از افراد برای انجام کارهای روزمره خود مجبور به استفاده از ابزار فیلتر هستند، اما اغلب این برنامه ها را از کانال های تلگرامی، وب سایت های ناشناس یا فروشگاه های غیر رسمی دانلود می کنند. بدون اینکه بدانیم این برنامه ها چقدر قابل اعتماد هستند.

او توضیح می دهد که نصب این فیلترشکن ها می تواند راه را برای ورود بدافزار به تلفن همراه یا رایانه کاربران باز کند. نتیجه می تواند سرقت اطلاعات شخصی، تخلیه حساب های بانکی، سوء استفاده از اطلاعات هویتی و حتی کلاهبرداری اینترنتی باشد.

اقبال معتقد است که اگر تعداد زیادی از کاربران به طور همزمان از فیلترهای آلوده استفاده کنند، این مشکل نه تنها برای افراد تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند به یک مشکل بزرگ در سطح کشور تبدیل شود. وی افزود که اگر میلیون‌ها تلفن یا رایانه به بدافزار آلوده شوند، هکرها می‌توانند آنها را از راه دور کنترل کنند و از آن دستگاه‌ها برای انجام حملات سایبری گسترده علیه زیرساخت‌های حیاتی، از جمله بانک‌ها و سیستم‌های حیاتی استفاده کنند. از آنجایی که این حملات از داخل کشور انجام می شود، شناسایی و توقف آن بسیار دشوار خواهد بود.

یک کارشناس امنیت شبکه هشدار می‌دهد که وقتی فایروال‌های ناشناس بر روی رایانه‌های اداری یا شرکتی نصب می‌شوند، خطر افزایش می‌یابد. او می گوید که اگر کارمندی برای دور زدن محدودیت ها فایروال آلوده را روی رایانه خود نصب کند، بدافزار می تواند وارد شبکه داخلی سازمان شده و در صورت عدم رعایت اقدامات امنیتی کافی، به سرعت به رایانه های دیگر سرایت کند. به گفته اقبال، در چنین شرایطی احتمال سرقت اسناد محرمانه، جاسوسی، درز اطلاعات حساس و آسیب به زیرساخت های مهم کشور افزایش می یابد.