روایتی متفاوت از زنان دوره قاجار!

بر اساس این پژوهش، در اوایل دوره قاجار، زندگی زنان در چارچوب جدایی شدید بین فضای خصوصی و عمومی و بین طبقه متوسط ​​و اشراف تعریف می شد. جالب اینجاست که در این دوره، زنان طبقه متوسط ​​هم در زمینه حضور در محافل اجتماعی و سیاسی و هم در ایفای نقش در عرصه های اقتصادی و فرهنگی از آزادی های بیشتری برخوردار بودند. اگرچه در عمل این جدایی ها به معنای حذف کامل حضور اجتماعی زنان نبود.

تنوع پوشش زنان در ایران دوره قاجار

سبک پوشش زنان یکی از مهم ترین نشانه های این ساختار اجتماعی بود. زنان از پوشش‌های مختلفی در داخل و خارج خانه استفاده می‌کردند و چادر به‌عنوان پوشش اصلی در محیط‌های بیرونی نقش اساسی داشت. علاوه بر آن برای پوشاندن صورت از چادر و شرقود نیز استفاده می شد.

اما این سبک پوشش در سراسر ایران یکسان و فراگیر نبوده و نمی توان آن را معیار واحدی برای همه زنان ایرانی دوره قاجار دانست. در بسیاری از شهرها و مناطق مختلف، به ویژه در میان طبقات متوسط ​​و در بافت های قومی گوناگون، نوع پوشش زنان تفاوت های چشمگیری داشت.

در این مناطق، زنان اغلب از لباس‌های متفاوتی استفاده می‌کنند که متناسب با آب و هوا، فرهنگ و نوع فعالیت‌های روزانه محلی باشد. پوشش هایی که در بسیاری از موارد بیشتر به آنچه امروزه به عنوان پوشش محلی معروف است شباهت دارد تا سبک پوشش در پایتخت.

یکی از دلایل اصلی این تفاوت، نقش فعال اقتصادی زنان در این مناطق بود. در بسیاری از شهرها و مناطق روستایی، زنان بخش مهمی از نیروی کار خانواده محسوب می شدند.

در فعالیت هایی مانند کشاورزی، دامپروری و تولید صنایع دستی مستقیماً حضور داشتند و در برخی مناطق نقش عمده و عمده ای در تولید مانند قالی بافی و سایر صنایع دستی داشتند. این ارتباط مستقیم با اقتصاد معیشتی، نوع حضور اجتماعی و در نتیجه نوع پوشش آنها را متنوع‌تر و برای فعالیت‌های روزمره مناسب‌تر کرد.

دو دنیای متفاوت برای زنان قاجار

جالب اینجاست که زنان طبقات متوسط ​​نیز بخش مهمی از فعالان بازار در شهرهای بزرگ بودند. بازارها از خرید روزانه گرفته تا حضور در مکان های شلوغ شهری و مراسم مذهبی، همواره شاهد حرکت گسترده زنان بوده اند. گزارش‌های سفر همچنین حاکی از ازدحام زنان در بازارها بود.

این حضور نشان می‌دهد که حتی در ساختاری که محدوده‌های دقیق فضای عمومی را مشخص می‌کرد، زنان در عمل جزء لاینفک چرخه زندگی شهری و اجتماعی باقی ماندند.

در سال 1302 در پی افزایش قیمت نان، زمانی که شاه به سمت اشتآباد حرکت می کرد، نزدیک به هزار زن در هنگام خروج شاه حضور داشتند و با فریاد گرانی و کمبود نان اعتراض کردند. اعتماد سلطانه این موضوع را چنین نقل می کند: «چون شرع و صوفیه اجازه نداشتند حجاب را بردارند، به پیشنهاد شوهرانشان به خیابان ها ریختند و با تظاهرات اعتراض آمیز خود توانستند قیمت را کاهش دهند و حتی از شاه خواستند که دست نایب السلطنه (کامران میرزا) را قطع کند.

البته این میزان از حضور و تحرک اجتماعی در فضاهای عمومی به هیچ وجه شامل همه زنان نمی شد و بیشتر مربوط به طبقات متوسط ​​و فرودست شهری و برخی گروه های اجتماعی غیرمتمرکز بود.

از سوی دیگر، زنان خانواده های اشرافی و طبقات ثروتمند با محدودیت های شدیدتری در عرصه عمومی مواجه بودند و بیشتر زندگی آنها در فضای «درون» تعریف می شد. فضایی که اگرچه به معنای انزوا از جامعه است، اما در واقع امکان تأثیر غیرمستقیم بر تصمیمات خانواده و حتی برخی تصمیمات کلان سیاسی را به آنها می دهد.

این تفاوت سبک زندگی در حضور فیزیکی آنها در شهر نیز مشهود بود. در رمان‌های تاریخی و سفرنامه‌ها آمده بود که زنان دربار سلطنتی هنگام عبور از شهر تحت حفاظت و تشریفات خاصی قرار داشتند. آنقدر که هیچکس اجازه نداشت به گاری آنها نگاه کند. حتی حضور آن‌ها در جاده‌های عمومی با جشن‌ها همراه بود و گارسیان‌ها با فریاد «برو کور» راه را برای عبور کالسکه باز می‌کردند و رهگذران مرد را مجبور می‌کردند که پشت کنند و از نگاه مستقیم به آنها اجتناب کنند.

در این زمینه قوانین سفر در خانواده های اشرافی نیز ساختار خاصی داشت. زنان این دسته معمولاً امکان همراهی مستقیم مردان با همان خودرو را نداشتند و در حمل و نقل مشترک باید با کالسکه ای جداگانه با فاصله مشخصی پشت سر خود حرکت می کردند.

این الگوی مجزا بخشی از نظم اجتماعی آن دوره را نشان می‌دهد، جایی که حتی نزدیک‌ترین روابط خانوادگی در حوزه عمومی تحت قوانین سخت‌گیرانه تفکیک جنسیتی تنظیم می‌شد.

مجلات زنانه; تولد یک جنبش اجتماعی

با آغاز نهضت مشروطیت، شکل دیگری از حضور زنان در عرصه عمومی پدیدار شد. حضوری که این بار نه در بازار و خیابان که در صفحات روزنامه ها و مجلات مشهود بود.

در دوره مجلس اول، دامنه فعالیت زنان همچنان محدود بود و زنان با انتشار مطالبی در روزنامه های عمومی، نظرات و خواسته های خود را در خصوص جایگاه زنان بیان می کردند. اما پس از فتح تهران و گسترش فعالیت‌های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، زنان روشنفکر ایرانی با وجود امکانات محدود، گام مهم‌تری برداشتند و به انتشار مجلات زنان پرداختند.

از دوره دوم مجلس شورای ملی تا پایان دوره قاجار، مجموعاً هفت نشریه مربوط به زنان منتشر شد. «دانش»، «گل»، «زبان زن»، «دنیای نسفان»، «نام زن»، «دنیای زنان» و «انجمن ملی زنان ایران». این نشریات را باید اولین رسانه ای دانست که مسائل زنان را نه در حاشیه، بلکه در مرکز توجه خود قرار می دهد.

اولین قسمت این سریال «روزنامه دانمارکی» بود. مجله ای که با هدف بیداری، آموزش و پرورش زنان ایرانی منتشر می شد. از سال 1328 تا 1329 در 30 شماره روی کاغذ نیم ورقه چاپ شد و سرانجام به دلیل مشکلات مالی انتشار آن متوقف شد. اما همین تجربه کوتاه راه را برای شکل گیری روزنامه نگاری زنان هموار کرد. پس از آن روزنامه شکوفه به مدیریت مازن السلطنه منتشر شد و راهی را که آغاز کرده بود ادامه داد.

در میان این نشریات، «زبان زنان» جایگاه متفاوتی داشت. این روزنامه اولین نشریه ای بود که به نام زنان و به قلم زنان منتشر می شد و بر خلاف بسیاری از نشریات پیش از آن، محدود به آموزش و توصیه های اخلاقی نبود. موضوعاتی چون تحصیلات زنان، آزادی، حقوق اجتماعی و جایگاه در جامعه محور اصلی مقالات این مجله بود و مقالاتی با عناوینی چون «زن و علم» و «زن فقیر نیستند» به صراحت از تغییر وضعیت زنان حمایت می کرد.

این رویکرد انتقادی زبان زنان را به یکی از جنجالی ترین نشریات عصر مشروطه تبدیل کرد. روزنامه ای که با نویسندگان مرد به دعوای قلم می پرداخت و بحث های خود را به موضوعاتی مانند آزادی و استبداد گسترش می داد. در نهایت فشار مخالفان به حدی افزایش یافت که صدیقه دولت آبادی مدیر آن مجبور به ترک اصفهان و مهاجرت به تهران شد.

سرنوشت «مجله دنیای زنان» چندان متفاوت نبود. انتشار مقاله «آموزش زنان ضروری است» نوشته مریم رفعت زاده موجی از اعتراضات را علیه این مجله برانگیخت و در نهایت به تعطیلی آن انجامید. فخر آفاق پارسا، مدیر مسئول مجله نیز به اراک تبعید شد. اما وقتی به قم رسید به بهانه بیماری در همان شهر ماندگار شد.

این واکنش‌ها نشان می‌دهد که ورود زنان به رسانه‌ها نه تنها یک تحول فرهنگی بود، بلکه به یکی از بحث‌برانگیزترین عرصه‌های اجتماعی ایران در سال‌های پایانی عصر قاجار تبدیل شد. جایی که زنان برای اولین بار سعی کردند روایت خود از جامعه را با قلم خود بنویسند.

آغاز رمان زن

تحولات اجتماعی در اواخر دوره قاجار به روزنامه نگاری محدود نشد و ادبیات نیز با جو جدید جامعه شاهد تغییراتی بود. در دوران نهضت مشروطیت، شعر که تا آن زمان بیشتر در مقامات رسمی و دربار به کار می رفت، به زبان مردم نزدیک شد و داستان ها و ترانه های اجتماعی جای بسیاری از مضامین تکراری گذشته را گرفت.

یکی از مهم ترین تغییراتی که در این دوران رخ داد، صحبت درباره زن در شعر بود. موضوعی که پیش از این به ندرت در شعر فارسی به عنوان موضوعی اجتماعی مطرح می شد. شاعرانی چون ایرج میرزا با نگاهی نقادانه به وضعیت زنان پرداختند و در همان زمان تعدادی از شاعران زن برای نخستین بار آثار خود را منتشر کردند.

ایرج میرزا در یکی از اشعار خود می گوید:

«آیا زن در میان ما انسان نیست/ آیا خیر و شر محض در زن نیست؟»

چون زن آموخت و آموخت / ذهن و جان با نور و بینش شعله ور شد

به هیچ طلسم عصمت برنگرد / به دریا بیفتی و برنگرد

…”

از حاشیه تا متن

مروری بر زندگی زنان در دوره قاجار، تصویری متفاوت از آنچه سال‌ها در روایات عمومی تکرار می‌شود، ارائه می‌کند. اگرچه محدودیت های اجتماعی، عرفی و فرهنگی بخش مهمی از زندگی آنها را تشکیل می داد، اما این محدودیت ها هرگز زنان را به طور کامل از عرصه عمومی حذف نکردند.

زنان در خانواده و اقتصاد بازار، کشاورزی، دامپروری، صنایع دستی، اداره برخی مناطق، اعتراضات اجتماعی، روزنامه نگاری و بالاخره ادبیات حضور مستمر و مؤثری داشتند. نقش زنان در دوره قاجار بیش از یک داستان منفی، داستان تلاش برای یافتن جایگاه خود در جامعه ای است که عرصه های حضور رسمی آنها را محدود کرده بود.

شاید مهم‌ترین نتیجه مطالعه تاریخ اجتماعی زنان در عصر قاجار، بازنگری در تصویری باشد که سال‌ها پیش برای آنان ارائه شد. تصویر زن را تنها به عنوان درونی و دسیسه تعریف می کند.

در حالی که اسناد تاریخی، سفرنامه‌ها، روزنامه‌ها و رمان‌های این دوره نشان می‌دهد که زنان اگرچه اغلب از مرکز قدرت رسمی دور بودند، اما در متن زندگی اجتماعی ایران حضور داشتند و نقش مهمی در بسیاری از تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی داشتند.