نخستین نقاشان زن ایرانی چه کسانی بودند

تاریخ هنر در ایران نیز از این قانون جهانی نانوشته مستثنی نبوده است. اما نام هنرمندان زن در تاریخ هنر نقاشی ایران را در صفحات تاریخ عصر صفویه می توان یافت. بر اساس تحقیقات فنی، در این دوره آموزش بیشتری نسبت به قبل برای زنان فراهم شد. اما این فرصت تنها در اختیار زنان دربار و خانواده های طبقات بالای جامعه بود که برخی از آنها توانستند نام خود را در تاریخ ثبت کنند.

صحیفه بانو یکی از این زنان نقاش بود که سه اثر او هنوز به یادگار مانده است: اول، تصویری از ساختمان نیمه کاره و کارگران در حال کار. دومی نمایی از گورستان عمومی و سومی تصویری از شاه طهماسب اول صفوی اول است. از او به عنوان یکی از سه زن مشهور مینیاتور هندی نام برده شده است.

نادر بانو از دیگر هنرمندان عصر صفوی و از شاگردان آقا رضا جهانگیری بود. یکی از تابلوهایش را با این عنوان امضا کرد: اثر نادر بانو بنت میرتگی شاگرد آقا رضا. نادیرا بانو به همراه پدرش به هند سفر کرد و هنر نقاشی را زیر نظر آقا رضا فرا گرفت. در حال حاضر دو اثر امضا شده از این هنرمند موجود است.

اثری از نادر بانو (بزرگ) – کتابخانه نسخ خطی کاخ گلستان

تحولات واقعی در زمینه آموزش هنر زنان از عصر قاجار (اواخر قرن نوزدهم) آغاز شد. با گذشت زمان و با افزایش مدارس دخترانه و جنبش‌های اجتماعی مانند انقلاب مشروطه (1911-1906)، زنان فرصت‌های آموزشی بیشتری یافتند. اما باز هم فعالیت هنری زنان ارتباط تنگاتنگی با وضعیت مالی و طبقه اجتماعی خانواده آنها داشت.
در دادگاه‌ها یا خانواده‌های اشرافی، زنان علاقه‌مند به هنر می‌توانند مهارت‌های هنری را از طریق آموزگاران خانه مورد اعتماد بیاموزند. میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله یکی از کسانی بود که این هنر را به پسران و دختران فتحعلی شاه آموخت. اما با توجه به اینکه فرهنگ اجتماعی و سیاسی نشان دهنده حضور هنرمندان زن در جامعه نیست، طبیعی است که فرصتی برای نمایش آثار آنها وجود نداشته و هنر آنها اغلب پشت درهای بسته باقی مانده است.

فتحعلی شاه را می توان یکی از بزرگ ترین حامیان هنر پس از دوران صفویه دانست. علاقه او به هنر همیشه باعث می شد که گروهی از هنرمندان و شاعران را در محافل خود بگنجاند. طبیعتاً در چنین فضایی زنان دربار فرصت بیشتری برای ابراز علایق هنری خود داشتند. شاید به همین دلیل باشد که بیشتر آثار مهم باقی مانده از دوره قاجار متعلق به زنان دربار و طبقات ثروتمند است که از جمله آنها می توان به ضیاءالسلطنه، ام سلمه و نواب علی، همگی از دختران فتحعلی شاه اشاره کرد. این نکته را نیز باید در نظر گرفت که در هنر قاجار به ویژه در نیمه اول، تعداد آثار مربوط به خوشنویسی بیش از آثار نقاشی یا طراحی است.

یکی از جالب‌ترین شاخه‌های هنر دوره قاجار، خط «نخنی» یا نقاشی است. در واقع برخی از زنان قاجار با ناخن خود نقاشی و خوشنویسی می کردند. مقدمه کتاب «گلستان هنر»، اختراع خط میخی، به اواخر سلطنت فتحعلی شاه برمی گردد. فخر جهان خانم، ششمین دختر فتحعلی شاه، به همین ترتیب میخ و خط می کشید. امروزه آثار او در گنجینه کاخ گلستان نگهداری می شود.

طراحی ناخن اثر فخر جهان خانم

در ادامه این نظام آموزشی قشربندی شده، انقلاب مشروطه و مدرسه تربیتی کمال الممالک سرانجام توانستند راه را برای تأسیس مدارس دخترانه هموار کنند و زنان بیشتری فرصت کسب مهارت های هنری و همچنین حضور در جامعه را پیدا کردند. تحقیقات هنری نشان می دهد که تعداد آثار امضا شده یا شماره گذاری شده هنرمندان زن در این دوره نسبت به دوران فتحعلی شاه سیر صعودی داشته است.

تأسیس «مدرسه هنر مصطفی» توسط کمال الملک و تداوم این جریان، نظام آموزش هنر را در ایران به شدت متحول کرد. در میان شاگردان کمال الملک، اسامی نقاشان زنی نیز به چشم می خورد که طراحی را به صورت جدی و آکادمیک آموختند و توانستند در این عرصه حضور جدی و مؤثرتری داشته باشند.

فروغ الملوک (والی صفا) از شاگردان معروف کمال الملوک بود که در نقاشی آبرنگ مهارت داشت. او در یکی از نقاشی های خود چهره ناصرالدین شاه را بر روی اسب کشیده است.

از دیگر شاگردان کمال الملک، شوکت الملوک شقاقی (خاجی نوری) و شمس الزهی نشاط از دیگر شاگردان کمال الملک بودند که آثارشان با امضای آنها به جا مانده است.

اولین نسل از زنان هنرمند معاصر ایران عمدتاً در دهه های 1920 و 1950 و مصادف با مدرنیزاسیون در دوران پهلوی شکل گرفت. افزایش تعداد مدارس و هنرستان ها و تأسیس دانشکده هنرهای زیبا، فرصتی را برای زنان طبقه متوسط ​​جامعه فراهم کرد تا تحصیل کنند. با گذشت زمان و در سال های پس از انقلاب، تعداد هنرمندان زن که فرصت آموزش و برگزاری نمایشگاه آثار خود را پیدا کردند، افزایش یافت.

در دنیای امروز، هنرمندان زن در عرصه هنرهای تجسمی در سطح ملی و بین المللی با مردان برابری می کنند و به موفقیت های بسیاری دست می یابند. اما هنرمندان زن در ایران و جهان همچنان نقش کمتری در بازار اقتصاد هنر دارند.

زمینه های اجتماعی و فرهنگی موثر بر فعالیت نقاشان زن در دوران پهلوی ابوالقاسم دادور و آزاده علیپور حارث
بازخوانی جایگاه و هویت زنان هنرمند قاجار با نگاهی به شخصیت و ترفیع آنان، در گذار از دوران فتحعلی شاه به آغاز پهلوی، مرضیه قاسمی و علی رضا بهارلو.
بررسی آثار آقا رضا جهانگیری، نقاش ایرانی در دربار جهانگیر شاه ببری، لیلا حقتی جو
اصغر منتضار القائم و زینب شیبانی با درک نقش فرهنگی زنان در عصر صفوی